تعریف و مفهوم واژه ” سید ” :

• واژه “سید” در لغت به معنای سرور، مهتر، بزرگ و آقا است.
• در اصطلاح دینی و اجتماعی (به ویژه در ایران و جهان تشیع)، به کسانی اطلاق می‌شود که سلسله نسب آن‌ها به هاشم بن عبد مناف (جد پیامبر اکرم (ص)) یا فرزندان او برسد. این شامل مردان و زنان می‌شود.
• برای اطلاع بیشتر از اجداد و شجره پیامبر اکرم (ص) میتوانید به مقاله « از آدم تا خاتم » مراجعه نمایید.

خاستگاه و شاخه‌های اصلی سادات:

1. انتساب به هاشم بن عبد مناف: تمام کسانی که نسبشان به هاشم بن عبد مناف برسد، سید محسوب می‌شوند. این شامل نوادگان عموهای پیامبر (ص) مانند ابوطالب، عباس و هاشم نیز می‌گردد.
2. بنی عباس: فرزندان عباس بن عبدالمطلب (عموی پیامبر).
3. فرزندان ابوطالب: فرزندان ابوطالب بن عبدالمطلب، شامل طالب، عقیل، جعفر طیار و حضرت علی (ع) و نسل آنان، همگی سید هستند.
4. نسل پیامبر اکرم (ص): پیامبر (ص) از طریق فرزندان پسر خود (طیب، طاهر، قاسم و ابراهیم که همگی در کودکی وفات یافتند) نسلی نداشتند. نسل ایشان تنها از طریق دخترشان حضرت فاطمه زهرا (س) و همسرش حضرت علی (ع) و فرزندانشان (امام حسن (ع)، امام حسین (ع)، حضرت زینب (س) و حضرت ام‌کلثوم (س)) ادامه یافت.
5. ائمه معصومین (ع): تمام ائمه معصومین (ع) و فرزندانشان، از طریق پدری به حضرت علی (ع) و هاشم بن عبد مناف، و از طریق مادری (به جز خود حضرت علی (ع)) به حضرت فاطمه (س) و پیامبر (ص) منتسب هستند و بنابراین سید می‌باشند.

سادات به دو شاخه عمده تقسیم می‌شوند:

1. علویون: نوادگان حضرت علی (ع) از طریق پسرانش محمد حنفیه (مادر: خوله بنت قیس)، حضرت عباس (ع) (مادر: حضرت ام البنین) و عمر (مادر: صهباء ثعلبیه).
2. هاشمیون (حسنی/حسینی): نوادگان امام حسن مجتبی (ع) و امام حسین (ع) که هر دو فرزندان حضرت فاطمه زهرا (س) و حضرت علی (ع) هستند.
   • سادات حسینی: پس از واقعه کربلا، تنها امام سجاد (ع) از فرزندان امام حسین (ع) زنده ماند. بنابراین، تمام سادات حسینی از نسل امام سجاد (ع) و امامان پس از ایشان هستند.
   • سادات حسنی: نوادگان امام حسن مجتبی (ع) و فرزندانشان.

انتقال سیادت و احکام مرتبط:

• سیادت تنها از طریق خط پدری منتقل می‌شود. این حکم مبتنی بر آیه ۵ سوره احزاب است: «…ادْعُوهُمْ لِآبَائِهِمْ…» (…آن‌ها را به نام پدرانشان بخوانید…).
• کسی که تنها از جانب مادر سید است (یعنی مادرش سیده است ولی پدرش سید نیست)، سید محسوب نمی‌شود. چنین فردی:
  • می‌تواند از صدقات استفاده کند.
  • حق استفاده از سهم امام (ع) در خمس را ندارد.
• فرزندان مادر سید و پدر غیر سید، میرزا خوانده می‌شوند.

القاب سادات در مناطق مختلف:

• ایران: سید
• عربستان: شریف
• ترکیه: میر
• عراق: شیخ

برخی نام‌های خانوادگی رایج سادات و انتساب آن‌ها:

منابع:

• تحریر الوسیله (جلد ۱)
• توضیح المسائل مراجع تقلید
• عروه الوثقی (جلد ۲)
• ابن حجر
• ابناء الغمر فی ابناء العمر (جلد ۱)